اقسام معروف شقایق و خشخاش همه از یک تیره هستند که به اسامی مختلفی معروفند . گیاهانی هستند یکساله و دائمی که شیره تیره رنگ سفیدی را درون خود دارند . دارای برگ هایی می باشند که در قسمت های مختلف دندانه دار شده اند . گل ها بزرگ در انتهای پدانکول طویل ، حاوی یک کاسه گل با دو کاسبرگ مقعر علفی است . جامه گل با 4 گلبرگ که دو به دو رویهم قرارگرفته اند قبل از باز شدن بیشتر پرچم ها به صورت غنچه مچاله گردیده اند .

ریشه خشخاش مخروطی یا مارپیچی شکل است . ساقه آن که اغلب به یک متر می رسد استوانه ای و راست می باشد و خشخاش های باغچه ای را هم دیرباز در زمره گیاهان زینتی کشت می کردند و امروزه هم از اهمیت خاصی برخوردار است و ارقام بی شماری از این گیاه وجود دارد که بعضی گل ها تک ، دوتایی ، چندتایی که دارای گلبرگ های موج دار می باشد . به رنگ های مختلف ار سفید ، صورتی ، قرمز ، ارغوانی ، بنفش ، قرمز لعلی ، خاکستری ، خاکستری کتانی و غیره دیده می شود .
از مهمترین گونه های آن به نام ملکه گیاهان نامیده اند این گیاه در ماه های اردیبهشت و خرداد که گیاهان دائمی دیگر تازه شکوفا می کنند جلوه زیبایی از رنگ را نمودار می سازد .
این گونه بسیار مقاوم بوده و در هر شرایطی با کمترین مراقبت به خوبی رشد و نمو می کند . طول ان تقریبا یک متر و برگ ها شبیه برگ سرخس است ساقه های آن به گل های شفافی با ترکیب از رنگ سفید تا قرمز ختم می گردد . در اواخر فصل بهار گلدهی آن تمام می شود .
گونه دیگر به نام p.nudicauleمی باشد که گل های آن به رنگ زرد ، زعفرانی ، نارنجی سیر ، سفید و بوته های آن کوتاه است و ارتفاع آن 30 سانتیمتر می رسد این گونه چنانکه در بهار کاشته شود از آخ تابستان تا آخر پاییز گل می کند .
گونه های دیگری نیز از گل ریبا با نام های زیر وجود دارند با نام p.rtoeas
گونه دیگر با گل های قرمز شفاف به نام p.matador .
طرزکاشت و ازدیاد
معمولا در اوایل مرداد که شکوفه های گل تمام م شود و ساقه و برگ ان به رنگ قهوه ای در می آید آنها را در محل هایی موردنظر جابه جا می کنند و هر ریشه را با فضای باز 60-65 سانتیمتر از هر طرف در محل خود می کارند چون دارای ریشه های پر و بزرگ هستند از این جهت بایستی گودال های بزرگی حفر نمود تا ریشه ها تا و خم نشوند و نوک هر یشه باید 5/7 سانتیمتر از زیر سطح خاک فاصله داشته باشد . ریشه را با یکدست در گودال قرار داده و با دست دیگر خاک را در گودال می ریزند و با فشار دست هوای داخل حفره را خارج می نمایند .
کاشت بذر
درصورتیکه مسئله رنگ اهمیت نداشته باشد از طریق کاشت بذر می توان خشخاش را تکثیر نمود . بذرها در اسفندماه در گوش گرم کاشته می شوند سپس در فروردین آنها به گوش سرد منتقل می شوند . زمانی که هوا سرد شد آنها را تنک می کنند . درفصل پاییز گیاهان فوق به اندازه کافی رشد نموده اند از این جهت آنها را به بستر اصلی خود منتقل و نشاء می کنند .
خاک
خشخاش به خاک خوب و قوی نیاز دارد و در خاک های اسیدی رشد آن مشکل می باشد . در این صورت خاک و یا بستر خشخاش را می توان با کود پوسیده دامی یا کود مرتعی سه ساله با اضافه کمپوست ، آرد استخوان یا خون خشک تقویت نمود . و درصورت اسیدی بودن خاک با افزودن آهک همراه با کودهای مزبور مناسب می باشد .
خواص داروئی:
از دانه خشخاش سیاه و سفید روغنی تهیه می کنند که برای کارهای صنعتی و تصفیه شده آن برای خوراکی به کار می رود . جلد خشخاش که به نام کنار معروف است برای غرغره و تهیه شربت های مسکن و خلط اور مصرف می شود . مقدار روغن دانه خشخاش در حدود 45 است . ضمنا گلها اثر ملین دارد .
عمده مصرف آن در تهیه ماده ایست به نام تریاک که مایع زردرنگی بوده و در مجاورت هوا تیره و به رنگ قهوه ای تبدیل می شود . این شیره در تمام عروق شیره خز گیاه موجود است که به طورکلی برا مصارف داروئی مواد شبه قلیائی متنوعی به دست می آید که همه آنها مخدر و مسوم کننده نیز هستند .

آشنایی با خواص تخم گیاه خشخاش

مجموعه: داروهای گیاهی و طب سنتی

گیاه دارویی خشخاش بانام علمی PAPAVERSOMNIFER و از خانواده تیر خشخاش با نام علمی PAIPAVERACEAE و نام محلیکوکنار و تورتوری، قدمتی فراتر از 4 هزار سال دارد. این گیاه در سطح جهان به عنوان ماده‌ای مخدر، مورد استفاده قرار گرفته است.

خشخاش گیاهی علفی و یک ساله است که تاکنون بیش از 200 گونه متعلق به گیاه خشخاش یا پاپاور شناسایی شده و علاوه بر گونه‌های متعدد، خشخاش دارای زیرگونه واریته و فرمهای متفاوتی نیز است و برخی از محققان، آسیا را منشاء این گیاه می‌دانند. گیاه خشخاش دارای ریشه‌ای مخروطی و کم و بیش چربی است که به طور مستقیم در زمین فرومی‌رود و طول ریشه اصلی این گیاه متفاوت بوده و به گونه گیاه و شرایط اقلیمی محل رویش بستگی دارد و به طور متوسط بین 18 تا 20 سانتی‌متر و قطر آن یک تا 2 سانتی‌‌متر است.

ریشه خشخاش دارای انشعاب‌های کمی است و ریشه‌های جانبی شبکه بسیار وسیعی از ریشه‌های ظریف را تا عمق 50 تا 100 سانتی‌متر خاک به وجود می‌آورند و ساقه فوقانی ریشه قطورتر است که باعث استحکام ساقه می‌شود.

ساقه مستقیم استوانه‌ای شکل با سطحی صاف به رنگ سبز روشن است و ارتفاع آن با توجه به شرایط اقلیمی محل رویش، متفاوت است.

برگ‌های این گیاه بیضی شکل و در سطح زمین قرار می‌گیرند و بدون دمبرگ هستند و به طور متناوب بر روی ساقه قرا می‌گیرند و برگ‌های پایین ساقه بزرگتر بوده که به تدریج به طرف بالا کوچکتر و تخم مرغی شکل می‌گردند.

گل‌های این گیاه انتهای ساقه‌های اصلی و فرعی پدیدار می‌شوند و دارای گلبرگ سفید هستند که ناحیه فوقانی به رنگ بنفش یا روشن است و میوه خشخاش به شکل گرز بوده که شیره‌های مخصوص تولید می‌کند.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان و بلوچستان در این رابطه گفت: خشخاش به وسیله بذر تکثیر می‌یابد و برای کاشت و تکثیر خشخاش به منظور استخراج مواد موثر مورد انتظار همواره باید از گونه‌ها و یا واریته‌هایی استفاده نموده که نسبت به آسفالت و بیماریها مقاوم است و از میوه‌های زیاد و مقادیر فراوان الکالوئید برخوردار باشند.

نبی یاری افزود: ارقام انتخاب شده باید ساقه‌های محکمی داشته باشند به طوری که با وزش باد روی زمین نخوابند در غیر این صورت مقدار بسیار کمی گل تولید می‌کنند و در نتیجه میوه‌ای که تولید می‌کنند از مواد موثر کمتری برخوردار است.

وی ادامه داد: طول دوره رشد گیاهانی که در فصل بهار کشت می‌شوند 120 تا 160 روز است و دوره رشد خشخاش به 6 مرحله خواب بذر، سبز شدن بذر، تشکیل برگهای طوقه‌ای، طویل شدن ساقه، گل‌دهی و مرحله رسیدن بذرها و میوه‌ها و پراکنش تقسیم می‌شود.[وضعیت کشت خشخاش در افغانستان]

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان و بلوچستان در رابطه با خواص دارویی گیاه گفت: برگ این گیاه برای تسکین سرفه و رفع اسهال و بی‌خوابی استفاده می‌شود.

یاری افزود: تخم این گیاه سرفه‌های خشک را درمان کرده و چاق کننده و مخدر است و بی‌خوابی یا کم خوابی را درمان می کند.

وی بیان کرد: تخم گیاه دارویی خشخاش، درد سینه را درمان کرده و سوزش مجرای ادرار و اسهال کهنه و کم خونی را درمان می کند و نیروی جنسی را نیز تقویت می‌کند.

یاری تاکید کرد: ریشه این گیاه فشار خون را پایین می‌آورد و درد کمر تا زانو یا سیاتیک را درمان می‌کند.

گیاه خشخاش "Papaver somniferum" :

گیاهی است که در کشورهای مختلف به خصوص ایران ، کشت آن تحت نظر دولت است .
گیاهی است علفی از خانواده Papaveraceae یا شقایق . ارتفاع گیاه در صورت مرغوب بودن زمین به 5/1 متر هم می رسد .
برگ ها بزرگ و دندانه دار ، متناوب و شفاف . باگل های درشت واقع در انتهای ساقه است . رنگ گل آن سفید ، قرمز و بنفش است . قسمت دارویی آن کپسول است . شیرابه حاصل از کپسول نارس و دانه آن می باشد . میوه خشخاش کپسول است . در هر کپسول خشخاش معادل 25 تا 30 هزار دانه به بزرگی 1/0 تا 2/0 میلیمتر وجود دارد . به رنگ خاکستری ، قهوه ای و سیاه رنگ است . عمده روش تکثیر این گیاه از طریق بذر است.
دانه ها در اوایل اسفندماه در امتداد یا خطوط کشت با فاصله 60 سانتیمتر از همدیگر کاشته می شوند . زمینی که به عنوان کشت خشخاش در نظر گرفته می شود باید بافت سبک یا کود دار و حاصلخیز باشد . به دلیل ریز بودن بذرها معمولا بذرها در بطری هایی ریخته می شود که در سر بطری چوب پنبه ای قرار می دهند و از وسط چوب پنبه سوراخ ریز ایجاد می کنند و در امتداد شیار حرکت می دهند تا بذر کمی در واحد سطح ریخته شود . اگر بذر زیادی در واحد سطح ریخته شود خطا پذیری خیلی کم است ولی چون گیاه تولید ریشه های مستقیم و عمودی می کند اگر تصمیم به تنک کردن داشته باشیم با مشکل مواجه می شویم . میزان بذر لازم 2 کیلوگرم در هکتار است . زمانی که کپسول گیاه نارس و سبز رنگ است با یک سری تیغ های تیز روی رگه های میوه را خراش داده که در اثر این خراش دهی ، شیرابه ای از کپسول خارج می شود که به عنوان مصارف دارویی و تهیه تریاک استفاده می شود. از هر پایه خشخاش 4 کپسول تولید می شود که در هکتار 200 تا 250 هزار عدد کپسول بوجود می آید . هر پایه ، شاخه های متعددی دارد . دانه خشخاش آلکالوئید کم یا ناچیزی دارد ولی به عنوان غذایی مانند خوش طعم کردن نان و به عنوان تفاله در دامپروری استفاده می شود . برگ های این گیاه مصرف دارویی کمی دارد که زمان جمع آوری قبل از شکفته شدن گل هاست .

از شیرابه سفت شده کپسول های نارس به عنوان آرام کننده دردهای عصبی ، خواب آور ، تعدیل کننده عمل اعصاب ، تسکین سرفه های مزمن و تسکین ناراحتی های دستگاه تنفسی و .... استفاده می شود . گیاه خشخاش در مناطق خشک و نیمه خشک کشت و کار می شود و یک گیاه تقریبا سازگار به کم آبی است . دوره آبیاری برای این گیاه از 12 روز تا 15-16 روز است .